سیر تاریخی و تحول نظریه های یادگیری از باستان تا هزاره سوم در یک نگاه
اگر کل تاریخ را فشرده کنیم، تغییر اصلی چنین بوده است:
مرحله اول
معلم → دانش‌آموز
دانش از معلم به شاگرد منتقل می‌شود.
↓
مرحله دوم
محرک → پاسخ
رفتار مطلوب از طریق تمرین و تقویت ایجاد می‌شود.
↓
مرحله سوم
اطلاعات → ذهن
دانش‌آموز اطلاعات را پردازش و سازماندهی می‌کند.
↓
مرحله چهارم
دانش‌آموز → ساخت دانش
دانش‌آموز خودش دانش را می‌سازد.
↓
مرحله پنجم
دانش‌آموز + دیگران → ساخت اجتماعی دانش
یادگیری در تعامل اتفاق می‌افتد.
↓
مرحله ششم
تجربه → تأمل → مفهوم → عمل
یادگیری چرخه‌ای و تجربی می‌شود.
↓
مرحله هفتم
فرد → شبکه
دانش فقط در ذهن فرد نیست؛ در شبکه افراد، منابع و فناوری‌ها نیز توزیع شده است.
↓
مرحله هشتم
انسان + ابزار هوشمند → یادگیری مشارکتی و شخصی‌سازی‌شده
در هزاره سوم، مسئله اصلی دیگر فقط «چگونه اطلاعات را منتقل کنیم؟» نیست؛ بلکه:
چگونه یادگیرنده را قادر کنیم سؤال خوب بپرسد، اطلاعات معتبر پیدا کند، فکر کند، همکاری کند، دانش بسازد، عملکرد خود را ارزیابی کند و از فناوری/هوش مصنوعی به‌صورت مسئولانه استفاده کند؟
جمع‌بندی نهایی
می‌توان تحول مکاتب یادگیری را در یک زنجیره مفهومی خلاصه کرد:
سقراط:
«با پرسش فکر کن.»
↓
افلاطون:
«با عقل به حقیقت برس.»
↓
ارسطو و تجربه‌گرایی:
«مشاهده و تجربه کن.»
↓
روسو، پستالوتزی و فروبل:
«کودک را فعال کن.»
↓
دیویی:
«با انجام دادن یاد بگیر.»
↓
رفتارگرایی:
«رفتار را از طریق تمرین و پیامد شکل بده.»
↓
گشتالت:
«کل و رابطه‌ها را ببین.»
↓
شناخت‌گرایی:
«اطلاعات را پردازش و سازماندهی کن.»
↓
پیاژه:
«خودت دانش را بساز.»
↓
ویگوتسکی:
«با دیگران دانش را بساز.»
↓
بندورا:
«از مشاهده و مدل‌سازی یاد بگیر.»
↓
راجرز/مزلو:
«انسان و نیازهای او را در مرکز قرار بده.»
↓
کلب:
«از تجربه، تأمل و عمل یاد بگیر.»
↓
فراشناخت:
«یادگیری خودت را مدیریت کن.»
↓
یادگیری موقعیتی:
«در جامعه عمل یاد بگیر.»
↓
اتصال‌گرایی:
«شبکه بساز و ارتباطات دانش را پیدا کن.»
↓
هزاره سوم و هوش مصنوعی:
«با شبکه‌های انسانی و ابزارهای هوشمند، اطلاعات را پیدا کن، اعتبارسنجی کن، نقد کن، دانش بساز و مسئولانه به کار ببر.»
منابع خارجی
Ausubel, D. P. (1968). Educational psychology: A cognitive view. Holt, Rinehart and Winston.
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
Bell, F. (2011). Connectivism: Its place in theory-informed research and innovation in technology-enabled learning. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 12(3), 98–118. https://doi.org/10.19173/irrodl.v12i3.902
Bruner, J. S. (1960). The process of education. Harvard University Press.
Bruner, J. S. (1966). Toward a theory of instruction. Harvard University Press.
Dewey, J. (1897). My pedagogic creed. E. L. Kellogg & Co.
Dewey, J. (1910). How we think. D. C. Heath & Co.
Dewey, J. (1938). Experience and education. Macmillan.
Downes, S. (2005). An introduction to connective knowledge. HuffPost. https://www.downes.ca/post/33034
Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
Froebel, F. (1887). The education of man (W. N. Hailmann, Trans.). D. Appleton and Company. (Original work published 1826)
Gagné, R. M. (1985). The conditions of learning and theory of instruction (4th ed.). Holt, Rinehart and Winston.
Guthrie, E. R. (1935). The psychology of learning. Harper & Brothers.
Hull, C. L. (1943). Principles of behavior: An introduction to behavior theory. Appleton-Century-Crofts.
Illeris, K. (Ed.). (2018). Contemporary theories of learning: Learning theorists... in their own words (2nd ed.). Routledge.
Kasneci, E., Sessler, K., Küchemann, S., Bannert, M., Dementieva, D., Fischer, F., Gasser, U., Groh, G., Günnemann, S., Hüllermeier, E., Krusche, S., Kutyniok, G., Michaeli, T., Nerdel, C., Pfeiffer, F., Poquet, O., Sailer, M., Schmidt, A., Seidel, T., ... Kasneci, G. (2023). ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education. Learning and Individual Differences, 103, 102274. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2023.102274
Knowles, M. S. (1970). The modern practice of adult education: Andragogy versus pedagogy. Association Press.
Knowles, M. S., Holton, E. F., III, & Swanson, R. A. (2015). The adult learner: The definitive classic in adult education and human resource development (8th ed.). Routledge.
Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall.
Lave, J., & Wenger, E. (1991). Situated learning: Legitimate peripheral participation. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511815355
Locke, J. (1975). An essay concerning human understanding (P. H. Nidditch, Ed.). Clarendon Press. (Original work published 1689)
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396. https://doi.org/10.1037/h0054346
Mayer, R. E. (2011). Applying the science of learning. Pearson.
Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81–97. https://doi.org/10.1037/h0043158
Ormrod, J. E. (2020). Human learning (8th ed.). Pearson.
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Pavlov, I. P. (1927). Conditioned reflexes: An investigation of the physiological activity of the cerebral cortex (G. V. Anrep, Trans.). Oxford University Press.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children (M. Cook, Trans.). International Universities Press. (Original work published 1936)
Piaget, J. (1972). The psychology of the child. Basic Books.
Plato. (1992). Republic (G. M. A. Grube, Trans.; C. D. C. Reeve, Rev.). Hackett Publishing. (Original work published ca. 380 BCE)
Rogers, C. R. (1969). Freedom to learn: A view of what education might become. Charles E. Merrill.
Rousseau, J.-J. (1979). Emile, or On education (A. Bloom, Trans.). Basic Books. (Original work published 1762)
Schunk, D. H. (2020). Learning theories: An educational perspective (8th ed.). Pearson.
Siemens, G. (2004). Connectivism: A learning theory for the digital age. International Journal of Instructional Technology and Distance Learning, 2(1), 3–10.
Skinner, B. F. (1938). The behavior of organisms: An experimental analysis. Appleton-Century.
Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. Macmillan.
Thorndike, E. L. (1913). Educational psychology: Vol. 2. The psychology of learning. Teachers College, Columbia University.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Psychological Review, 20(2), 158–177. https://doi.org/10.1037/h0074428
Wenger, E. (1998). Communities of practice: Learning, meaning, and identity. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803932
Wertheimer, M. (1945). Productive thinking. Harper.
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education—Where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16, Article 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
منابع داخلی
سیف، علی‌اکبر. (۱۴۰۰). روان‌شناسی پرورشی نوین: روان‌شناسی یادگیری و آموزش (ویرایش/چاپ جدید). دوران.
شعبانی، حسن. (۱۳۹۷). مهارت‌های آموزشی و پرورشی: روش‌ها و فنون تدریس. سمت.
شریعتمداری، علی. (۱۳۹۳). اصول و فلسفه تعلیم و تربیت. امیرکبیر.
شریعتمداری، علی. (۱۳۹۵). روان‌شناسی تربیتی. امیرکبیر.
کدیور، پروین. (۱۳۹۹). روان‌شناسی تربیتی. سمت.
کریمی، یوسف. (۱۳۹۸). روان‌شناسی تربیتی. ارسباران.
محمودی، محمد، و همکاران. (۱۳۹۸). روان‌شناسی یادگیری و آموزش. سمت.
هرگنهان، بی. آر.، و السون، متیو اچ. (۱۳۹۵). مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری (ترجمه فارسی). دوران.
هرگنهان، بی. آر.، و السون، متیو اچ. (۱۳۹۸). نظریه‌های یادگیری (ترجمه فارسی). دوران.
خرازی، سیدکمال. (۱۳۹۵). روان‌شناسی یادگیری. سمت.
منابع فارسی بسیار مناسب برای استناد به جدول قبلی
- سیف، علی‌اکبر — روان‌شناسی پرورشی نوین
- رفتارگرایی
- شناخت‌گرایی
- یادگیری اجتماعی
- سازنده‌گرایی
- انگیزش
- یادگیری و آموزش
- کدیور، پروین — روان‌شناسی تربیتی
- نظریه‌های یادگیری
- رشد شناختی
- یادگیری اجتماعی
- انگیزش
- کاربرد نظریه‌ها در کلاس
- هرگنهان و السون — نظریه‌های یادگیری
- رفتارگرایی
- پاولف
- ثورندایک
- اسکینر
- گشتالت
- شناخت‌گرایی
- سازنده‌گرایی
- شعبانی — مهارت‌های آموزشی و پرورشی
- روش تدریس
- اجرای نظریه‌های یادگیری در کلاس
- فعالیت معلم و دانش‌آموز
- روش‌های فعال تدریس
دکتر مرتضی ضیغمی