مقدمه: درس پژوهی رویکردی برای توسعه ی حرفه ای است که طی آن معلمان با یکدیگر در جهت تدوین طرح درس ، اجرا ، مشاهده و تحلیل نتایج آن در جهت بهبود یادگیری دانش آموزان همکاری و مشارکت می نمایند. درس پژوهی یک تمرین توسعه ی حرفه ای می باشد که معلمان در آن تشریک مساعی و همکاری می کنند تا یک طرح درسی را تهیه و اجرا نموده و درس را به منظور جمع آوری داده های مربوط به یادگیری دانش آموزان مشاهده نموده و این مشاهدات را در جهت بهبود و اصلاح درس خود به کار گیرند. این فرایندی است که دبیران در آن درگیر می شوند تا چیزهای بیشتری در مورد تکالیف یادگیری موثر بیاموزند که منتج به پیامدهای یادگیری بهبود یافته برای دانش آموزان می شود.
درس پژوهی رویکردی برای توسعه ی دانش حرفه ای معلمان است ، که از درون مدارس ابتدایی ژاپن مطرح و توسعه یافته است. در این رویکرد ، معلمان با حضور در گروه های کوچک با تشریک مساعی و با شرکت در جلسات هم اندیشی پیرامون اهداف و محتوای دروس ، به یک برنامه ی مقدماتی برای تدریس دست می یابند ، سپس با مشاهده ی اجرای برنامه و نقد آن ، فرصتی برای رشد حرفه ای خود مهیا می سازند. معلمان از طریق درس پژوهی ، یاد می گیرند که چگونه از یکدیگر بیاموزند و در تجارب آموزشی و تربیتی یکدیگر سهیم شوند. آنها بدین ترتیب می توانند با بازاندیشی در رفتارهای آموزشی خود ، راه های بهتری برای تدریس بیابند و به تولید دانش حرفه ای بپردازند.
درس پژوهی الگوی عملی بازبینی مداوم الگوهای ذهنی و باز اندیشی مشارکتی عمل کارگزاران آموزشی و الگویی موثربرای بهبود مستمر آموزش در مدرسه است. درس پژوهی هسته ی بنیادی تحول مدارس ازموسسات آموزشی(مدرسه به مثابه ی سازمان آموزشی-نتیجه گرا)به مدارس یادگیرنده (مدرسه به مثابه ی سازمان یادگیرنده –مدرسه به مثابه ی سازمان یادگیرنده-فرایندگر)است یک نمونه درس پژوهی یک رویکرد نظام مند مطالعه ، توسعه و بهبود آموزش و یادگیری است به بیان دیگر یک چرخه پژوهشگری درباره یادگیری دانش آموزان است که به منظور ارتقای یادگیری معلمان و بهبودآموزش وپرورش اجرا می شود که تلاش معلمان” یادگیری بهتر” دانش آموزان است. درس پژوهی الگوی پژوهشی معلمان در مدرسه و کلاس درس برای بهسازی مستمر آموزش، غنی سازی یادگیری، پرورش حرفه ای معلمان و تولید دانش حرفه ای است.
اهداف درس پژوهی
هدف اولیه درس پژوهی ،بهبود فرایندهای آموزشی و یادگیری در کلاس درس است.استیگلرو هیبرت (۱۳۵،۱۹۹۹) : درس پژوهی را روشی برای اصلاح آموزش و تدریس می دانند، درس پژوهی اولین بار در ایران توسط سرکارآرانی (۱۳۷۸)با عنوان مطالعه درس یا پژوهش مشارکتی معلمان در کلاس درس معرفی شد.
ویژگی های درس پژوهی
۱ -مبنای درس پژوهی یک الگوی بهسازی مستمر و بلند مدت است.
۲-درس پژوهی بطور مداوم بر یادگیری دانش آموزان متمرکز است.
۳-درس پژوهی نوعی همکاری گروهی و مشارکتی است.
۴-درس پژوهی بر بهبود مستقیم آموزش با توجه به شرایط تاکید دارد. درس پژوهی تلاش می کندمعلمان را در
فرایند تدریس به تفکر(تامل) برنامه ریزی(طراحی درس)،اجرا ،مشاهده فعال، باز خورد،باز اندیشی،یادگیری گروهی،گفت و گو، تبادل نظر و تجربه ترغیب کند.
هدفهای درس پژوهی
هیث کوک(۲۰۱۰)معتقد است که هدف درس پژوهی بهبود فرایند طراحی درس ،بررسی و نوآوری در راهبردهای
آموزشی ،ارزیابی نتایج و بازخورد دادن به نظام و ارزیابی تفکر]یادگیری[دانش آموزان می باشد،که همگی از جمله صلاحیت های حرفه ای معلمان است.بطور خلاصه سربین و کپ (۲۰۰۶)هدف های درس پژوهی را در موارد زیر خلاصه کرده اند:
-درک بهتر چگونگی یادگیری دانش آموزان از آنچه معلم تدریس می کند.
-خلق نتایج کاربردی و قابل استفاده برای معلمان دیگر در همان موضوع درسی
-بهبود و اصلاح تدریس از طریق پژوهش مشارکتی و نظام مند.
پیش نیازهای لازم برای اجرای موثر درس پژوهی با مشارکت فعال همه ی عناصر آموزش عبارتند از:
۱-تاکید بر آموزش نه آموزگار(معلمی نه معلم)
۲-احساس نیاز به چالش کشیدن گذشته برای نوآوری در آینده
۳-تاکید بر فهم درست این نکته ی مهم که درس پژوهی بیشتر فرایند گراست تا نتیجه گرا
۴-تمهید وفاق ذهنی برای فعالیت مشارکتی اثر بخش و درون زا
۵-تنظیم متناسب آرمان و عمل در مناسبات اجتماعی مدرسه
۶-آمادگی برای حرکت از آموزش به یادگیری و تاکید بر یادگیرنده
۷-اهمیت دادن به دانش حرفه ای و بومی آموزش
در مطالعه ی درس ( درس پژوهی ) ، گروه های معلمان به طور منظم به مدت طولانی جلسه تشکیل می دهند. ( از چند ماه تا یک سال ) و روی طراحی ، اجرا ، ارزشیابی و بهبود یک یا چند پژوهش در کلاس درس کار می کنند. مطالعه ی درس ( درس پژوهی ) با استفاده از همه ی شاخص ها در بین معلمان ژاپنی بسیار محبوب است و ارزش بالایی دارد. این روش رکن اصلی فرایند بهبود مدارس است. منطق مطالعه ی درس (درس پژوهی ) ساده است : اگر می خواهید آموزش را بهبود بخشید اثربخش ترین جا برای چنین کاری کلاس درس است.
سرکارآرانی ، درس پژوهی را به عنوان رویکردی از آموزش ضمن خدمت معلمان در مدرسه مطرح می کند که به وسیله ی تعامل در چهار حوزه ( معلمان با خودشان ، معلمان با معلمان ، معلمان و دانش آموزان و معلمان و والدین ) به بهبود فرایند یاددهی ــ یادگیری کمک می کند.
بختیاری،درس پژوهی را شکل اولیه ای از رشد حرفه ای معلمان در ژاپن می داند و هدف آن بهبود مستمر تدریس (آموزش) است به گونه ای که دانش آموزان بتوانند مطالب بیشتری را بیاموزند. تمرکز اولیه ی آن نیز بر نحوه ی تفکر و یادگیری دانش آموزان است. درس پژوهی با سایر اشکال رشد حرفه ای متفاوت است، به این دلیل که پرورش حرفه ای در حین یاددهی و یادگیری ( آموزش ) صورت می گیرد. تمرکز آن تدریس است ، نه معلمان ، کارکردن دانش آموزان است ، نه کار دانش آموزان. ملاک سنجش در موفقیت درس پژوهی یادگیری معلمان است نه تولید یک درس. تهیه دروس بهتر نتیجه ی جانبی و ثانویه فرایند است ، اما نه هدف اولیه ی آن.
مفهوم عملیاتی درس پژوهی : گروهی از معلمان موضوعی خاص از برنامه ی درسی را برمی گزینند ، آن را به عنوان واحد کار طراحی ، اجرا و ارزشیابی می کنند و از محصول آن در تدریس بهتر استفاده می برند. یکی از اعضاء برنامه را اجرا و دیگران در جهت نیل به الگویی مشترک آن را نقد و اصلاح می کنند.
با اجرای درس پژوهی می توان مجموعه ای از تجربه های ماندگار آموزشی را نه فقط از طریق نوشته های معلمان بلکه از طریق مشاهده فیلم تدریس آن ها فراهم آورد و آن ها را در اختیار نظام آموزش و پرورش قرار داد.به طوری که اگر این انقلاب آموزشی در سطح کشور(باحدود۷۰۰ منطقه آموزش و پرورش) صورت گیرد می توان از همه مفاهیم مهم کتاب های درسی و در همه دوره ها و پایه های تحصیلی،فیلم ها و روش های تدریس برتر را تهیه و با تشکیل «بانک فیلم های تدریس» و در دسترس قرار دادن آن برای همه معلمان «کیفیت تدریس و آموزش» را در سطح کشور بالا برد.
مهم ترین هدف های درس پژوهی عبارتند از:
۱-ایجاد یک فرصت مناسب برای یادگیری بیشتر و بهتر معلمان از طریق انتقال تجربیات حرفه ای و مهارتی ۲-بکارگیری خرد جمعی برای بهبود مسأله های کلاس و درس ۳-تسهیل در فهم مطالب و سرعت یادگیری و تعمیق آموخته های دانش آموزان در فرایند یاددهی –یادگیری ۴-بازنگری در روش های تدریس انفرادی و سلیقه ای .
مهم ترین شرایط لازم برای اجرای درس پژوهی عبارت است از:
۱-دارا بودن روحیه کار تیمی و گروهی ۲- داشتن دغدغه های آموزشی و تربیتی مشابه ۳- دارابودن روحیه نقادی و ظرفیت انتقادپذیری ۴- انگیزه و علافه مندی ۵- حمایت مدیر مدرسه و سایر کارکنان مدرسه ۶- داشتن روحیه ی پرسشگری و تحقیق ۷- وجود امکانات لازم
مراحل درس پژوهی بر طبق مدلی که آن را ارائه داده اند دارای ۹ مرحله است :
۱-مسأله یابی و تعیین موضوع درس پژوهی (مشخص بودن علل انتخاب درس مورد نظر)
۲-تعیین اهداف و برنامه ریزی (برپایه خرد جمعی و تیمی است تا از این طریق ضریب خطا در تصمیم گیری و برنامه ریزی کاهش یابد)
۳- تدوین طرح درس جمعی (با رعایت مهم ترین نکات در طرح درس نویسی و آشنایی با روش های تدریس)
۴- اجرای تدریس اول (با حضور کلیه اعضای تیم و فیلم برداری از کل فرایند تدریس)
۵-بازنگری و نقد اجرای تدریس اول (ثبت و ضبط همه نکات مثبت و منفی)
۶-طرح درس مجدد و اصلاح شده (مشخص کردن تغییرات شکلی یا محتوایی در مقایسه با طرح درس قبلی)
۷- اجرای تدریس دوم (با حضورکلیه اعضای تیم و فیلم برداری از کل فرایند تدریس)
۸-بازنگری و نقد اجرای تدریس دوم (و در صورت لزوم اجرای سوم تا دستیابی به الگوی تدریس برتر)
۹-نتیجه گیری و ارائه گزارش نهایی ( بر طبق الگوی پیشنهادی گزارش نویسی)
مهم ترین نتیجه اجرای درس پژوهی این است که به معلمان فرصت می دهد که پس از سال ها تدریس انفرادی و بسته بودن درب کلاسشان به روی سایر معلمان هم پایه و یا هم درس،در کنار سایر همکاران خود قرار گرفته و علاوه بر در اختیار قرار دادن تجربه و مهارت خود،از تجربه ها و دانش دیگران در جهت هم افزایی مهارت ها و بهبود جریان تدریس نیز بهره گیرند
مهم ترین پیشنهاد عبارت است از تشکیل بانک تصویری از تجربه های تدریس و کلاس داری از آرزوهای بسیاری از معلمان بوده و هست و تحقق آن هم رؤیایی و دور از دسترس نیست.حتی در یک سال تحصیلی ادارات آموزش و پرورش می توانند مدیران مدارس را به تشکیل بانک تصویری از تدریس های موفق در همه پایه های تحصیلی ترغیب نموده و سپس همه آن ها در ادارات آموزش و پرورش ساماندهی و در مرحله بعد به بانک تجربه های تدریس و کلاس داری ادارات کل آموزش و پرورش انتقال یافته و از طریق تبادل آن ها بین استان های مختلف می توان بانک بزرگ تصویری از تجربه های تدریس و کلاس داری کل کشور تشکیل داد و معلمان را بیش از بیش به استفاده از الگوهای موفق تدریس تجهیز کرد.
مهم ترین فواید آموزشی کسب شده توسط معلمان در فرایند درس پژوهی
معلمان در صورت فراگیری مبانی و پیاده سازی درس پژوهی می توانند توانمندی های زیر را کسب کنند.
۱-درس پژوهی را تعریف کنند.
۲-اهمیت و ضرورت آن را توضیح دهند.
۳-مهم ترین هدف های آن را شرح دهند.
۴-مهم ترین شرایط لازم برای اجرای آن را توضیح دهند.
۵-مراحل درس پژوهی را توضیح دهند.
۶-پیشینه درس پژوهی را شرح دهند.
۷-یک درس را بعنوان کار عملی درس پژوهی انتخاب و سپس با مشورت معلمان هم پایه و یا هم درس علل انتخاب آن درس را نوشته و تحویل استاد دهند.
۸-با مشورت معلمان هم پایه و یا هم درس برنامه ریزی لازم را برای اجرای درس پژوهی انجام داده و سپس اهداف و برنامه ها را به صورت مکتوب تحویل استاد دهند.
۹-طرح اولیه درس خود را برای اجرای درس پژوهی نوشته و سپس با مشورت همکاران خود،طرح درس گروه را بر اساس خرد جمعی تنظیم و به صورت مکتوب تحویل استاد دهند.
۱۰-تدریس اول خود را به همراه اعضای گروه درس پژوهی به مرحله اجرا درآورده و فیلم تدریس را تحویل استاد دهند.
۱۱-پس از اجرای اول ،با مشورت اعضای گروه صورت جلسه و یا فیلم ضبط شده از جلسه را با مشخص شدن نکات مثبت و منفی تحویل استاد دهند.
۱۲-طرح درس دوم و اصلاح شده را با مشورت اعضای گروه درس پژوهی تنظیم و با مشخص شدن تغییرات آن در مقایسه با طرح درس قبلی به صورت مکتوب تحویل استاد دهند.
۱۳-اجرای تدریس دوم خود را به همراه اعضای گروه درس پژوهی به مرحله اجرا درآورده و فیلم تدریس را تحویل استاد دهند.
۱۴-پس از اجرای تدریس دوم ،با مشورت اعضای گروه درس پژوهی صورت جلسه و یا فیلم ضبط شده از جلسه نقد و بررسی اجرای دوم را با مشخص شدن نقاط قوت و ضعف آن تحویل استاد دهند.
۱۵-گزارش نهایی درس پژوهی را بر طبق الگوی پیشنهادی تنظیم و آن را تحویل استاد دهند.
۱۶- چند مورد از مهم ترین نتایج درس پژوهی را توضیح دهند.
۱۷- پیشنهادات خود را برای ترویج درس پژوهی نوشته و تحویل استاد دهند.
نتیجه گیری:
درس پژوهی الگویی برای بهسازی توانایی حرفه ای معلمان و روشی برای تولید دانش حرفه ای در مدرسه است و به معلمان فرصت می دهد تا روابط خود را با یکدیگر و با دانش آموزان بهبود بخشند و به همکاری با پژوهشگران آموزشی برای حمایت سیستماتیک از تفکر انتقادی ، بازبینی و بازاندیشی در اندیشه و عمل آموزشی تشویق شوند. این مدل پژوهش در کلاس درس عملا بر چرخه ی یادگیری گروهی ، کیفی ، مشارکتی و مداوم کارگزاران آموزشی شامل مراحل پنجگانه ( تبیین مساله ، طراحی ، عمل ، بازاندیشی و یادگیری ) استوار است. ابتدا معلمان مسائل آموزشی مدرسه را بررسی می کنند و پرسش های پژوهش در کلاس درس را تبیین می کنند. سپس طرحی برای انجام دادن پژوهش مشارکتی خود پیشنهاد می کنند. آنگاه آن را به اجرا می گذارند . سپس به ارزیابی و بازبینی فرایند عمل انجام شده می پردازند. در این فرایند ، یادگیری معلمان از یکدیگر به صورت مشارکتی سازماندهی می شود و در عمل ، ظرفیت مدارس برای تولید و به کارگیری دانش حرفه ای در مدرسه و گسترش امکان تغییر خود پایدار و مستمر افزایش می یابد.
منابع
آرانی, م. ر. (1394). درس پژوهی. تهران: مرآت.
بختیاری ، ابوالفضل (1395). درس پژوهی( گام به گام شیوه بهبود آموزش). تهران: سازوکار.
جیمزاستیگلر, & هیبرت, ج. (1390). شکاف آموزشی. (محمدرضاسرکارآرانی, & ع. مقدم, مترجم) تهران: مدرسه.
ساکی ، رضا ( 1388 ).سواد پژوهشی معلم ( راهنمایی برای ژرف اندیشی در باره ی یاددهی – یادگیری ) تهران : دانش آفرین .
لاگمن ، الن كاند ليف ؛ شولمن ، لي.(1388) . مباحث اساسي در پژوهش هاي آموزشي ( مشكلات و امكان ها ) (ساكي،رضا و همكاران ، مترجم )– تهران – وزارت آموزش و پرورش – پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش .
دکتر مرتضی ضیغمی