مرتضی ضیغمی - دکترای علوم تربیتی
مفهوم شناسی ارزشیابی
. اصطلاحات و مفاهیم ارزشیابی و امتحانات
ب. ارزشیابی تکوینی و شیوه اجرای آن
الف)تعریف اصطلاحات ومفاهیم ارزشیابی پیشرفت تحصیلی
ارزشیابی( Evaluation) :اصطلاح ارزشیابی یا ارزیابی به طورساده به تعیین ارزش (Value) برای هرچیزیادآوری ارزشی ( Value judgement) کردن گفته می شود
ارزشیابی به یک فرآیند نظام داربرای جمع آوری، تحلیل وتفسیرا طلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین می شود آیا هدف های موردنظر تحقق یافته اند یادرحال تحقق یافتن هستند وبه چه میزانی.
ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ( Academic achevement evaluation): ارزشیابی پیشرفت تحصیلی عبارت ازسنجش عملکرد یادگیرندگان ومقایسه نتایج حاصل باهدفهای آموزشی ازپیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری دراین باره که آیا فعالیت های آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان یا دانشجویان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی.
ارزشیابی آغازین( Preassessment) : نخستین ارزشیابی معلم که پیش از فعالیت های آموزشی او به اجرا در می آید ارزشیابی آغازین نامیده می شود.
ارزشیابی تکوینی یا مستمر ( Formative evaluation): آن چه عمدتا به منظور کمک به اصلاح موضوع مورد ارزشیابی یعنی برنامه یا روش آموزشی ، مورد استفاده قرار می گیرد ، ارزشیابی تکوینی نام دارد.
ارزشیابی تشخیصی (Dignostic evaluation) : نوعی از ارزشیابی تکوینی است که با هدف تشخیص مشکلات یادگیری دانش آموزان در یک موضوع درسی به کار میرود و معمولا در جریان آموزش انجام می گیرد.از طریق ارزشیابی تشخیصی می توان معاومات و مهارتهای لازم دانش آموزان را برای ورود به مطالب جدید تشخیص داد ونیز معیاری است برای سنجش رفتار ورودی دانش آموزان که به کمک آن می توان نقطه شروع فعالیت های آموزشی را مشخص کرد .
ارزشیابی تراکمی یا پایانی( Summative evaluation) : در ارزشیابی تراکمی تمام آموخته های دانش آموزان در طول یک دوره آموزشی تعیین می شوند و هدف آن نمره دادن به دانش آموزان و قضاوت درباره اثر بخشی کار معلم و برنامه درسی با یکدیگر است. به وسیله این ارزشیابی می توان یاد گیری های متراکم دانش آموزان را در طول یک دوره آموزشی اندازه گیری کرد و چون معمولا در پایان دوره آموزشی به عمل می آید به آن ارزشیابی پایانی نیز می گویند.
اندازه گیری ( Measurement ): اندازه گیری فر آیندی که تعیین می کند یک شخص یا یک چیز چه مقدار از یک ویژگی برخوردار است.
آزمون ( test):آزمون وسیله یا روشی نظام دار برای اندازه گیری نمونه ای از رفتار است.
آزمودن ( testing) :وقتی که برای اندازه گیری یکی از ویژگی های روانی یا تربیتی یک فرد یا گروهی از افراد از آزمون استفاده می شود به این عمل یا فعالیت آزمودن می گویند.
سنجش ( Assessment) :سنجش به یک تحلیل جامع و چند وجهی از عملکرد گفته می شود.
پرسشنامه( Questionnaire) :مجمو عه ای سوال که به روش علمی تهیه شده و ارزشیاب یا پژوهشگر از طریق آن قادر به جمع آوری اطلاعات مورد نیاز جهت انجام طرح خود می باشد.
سوال عینی( Objective items) :به سوالاتی اطلاق می شود که می تواند به طور عینی نمره گذاری شود. این سوال چنان است که افراد پاسخی را از میان فهرستی از پاسخ ها انتخاب می کنند.
تنه سوال ( Stem):بخش مقدماتی یک سوال عینی را تنه سوال گویند.
سوال انشایی ( Essay items) :نوعی سوال که دانش آموز تقریبا پاسخی طولانی را که تا چند بند می رسد نوشته و سازمان دهد.
سوال جور کردنی( Matching item) :عبارت از سوالی که شامل دو ستون سؤال وجواب است واز دانش آموز خواسته می شود که بین موارد دو ستون ارتباط را پیدا کند.
سوال چند گزینه ای( Multiple choice item) :عبارت از شکلی از سوال است که در آن آزمایش شونده پاسخ صحیح را از یک فهرست کزینه های محتمل انتخاب می کند .
سوال صحیح.غلط( True – False item) :عبارت از شکلی از سوال است که در آن امتحان شونده بیان می دارد که آیا جمله ای که در اختیارش قرار داده شده صحیح یا غلط است .
نمره گذاری تحلیلی ( Analytic Scoring):عبارت از نوعی نمره گذاری سوالات انشایی است که در آن نکات خاص هر پاسخ صحیح شناسایی شده و به طور جداگانه نمره گذاری می شود.
جدول مشخصات( Table of specifications) :عبارت از یک جدول دو بعدی است که شامل محتوا و فرآیند شناختی مورد استفاده در طرح ریزی یک آزمون می باشد .
امتحان( Examination) :عبارت است از تعدادی سوال که به صورت گزینش تصادفی از جامعه ای از سوال ها تهیه می شود و یا به عبارت دیگر عبارت از یک وسیله یا روشی که در آن آزمودنی ها با تعدادی سوال های همخوان و هماهنگ با یکدیگر مواجه می گردند ، یا به انجام فعالیت های علمی وادار می شوند ، که در آن نتیجه این شرایط و در خاتمه موقعیت ، می توان تواناییهای افراد شرکت کننده در امتحان مقایسه کمی به دست آورد.
روایی( Validity) :
روایی اصطلاحی است که آزمون برای تحقق بخشیدن به آن درست شده است اشاره می کند به سختی دیگر آزمونی دارای روایی است که برای اندازه گیری آنچه موردنظر است مناسب باشد.
پایانی( Relidity) :پایانی یک وسیله اندازه گیری به دقت آن اشاره می کند .یک آزمون درصورتی دارای پایانی است که اگردریک فاصله ی زمانی کوتاه چندین باربه گروه واحدی ازافرادبدهیم نتایج حاصل نزدیک به هم باشد.
ب)تعریف عملیاتی واژه های ارزشیابی و امتحانات درقلمروکاری اداره کل سنجش وارزشیابی تحصیلی :
ضوابط سنجش وارزشیابی پیشرفت تحصیلی :مجموعه قوانین مدون وتصویب شده توسط شورای عالی آموزش و پرورش می باشد که اهداف ارزشیابی و سنجش توان تحصیلی دانش آموزان براساس مقررات را دربر می گیرد.
امتحانات داخلی :امتحاناتی است که طبق برنامه معین وبا همکاری مشترک کارکنان آموزشی واداری واحد آموزشی زیر نظر مدیر انجام می شود درامتحانات داخلی تهیه سؤالها وتصحیح اوراق امتحانی برعهده معلملن مربوط می باشد.
امتحانات هماهنگ :عبارت از امتحاناتی است که دربعضی درسها طبق برنامه ی معین و سؤالهای یکسان درسراسرکشور یاسراسراستان توسط اداره ی کل سنجش و ارزشیابی تحصیلی ویا سازمان آموزش و پرورش استان دفترمدارس خارج از کشور تهیه و درمحل واحدآموزشی زیر نظر مدیر انجام می شود.در امتحانات هماهنگ تصحیح اوراق امتحانی بر عهده معلمان مربوط می باشد.
امتحانات نهایی :امتحانات درسهایی از پایه سوم متوسطه است که به صورت سراسری (کشوری) با برنامه همزمان و سؤالهای یکسان توسط اداره کل سنجش ارزشیابی تحصیلی تهیه می شود وزیرنظر سازمان آموزش وپرورش استان
دفتر مدارس خارج از کشور به وسیله عوامل اجرایی امتحانات (هیئات ممتحنه ) که از طرف ادارات آموزش و پرورش شهرستان ها و مناطق معین می شود برگزار می گردد درامتحانات نهایی برگزاری امتحان و تصحیح اوراق به صورت متمرکز انجام می شود.
تاییدیه تحصیلی :به سنتی گفته می شود که مندرجات مدارک تحصیلی دوره های مختلف در آن مورد تایید قرا ر می گیرد
ارزش تحصیلی :به سندی اطلاق می شود که نشان دهنده ارزش مدرک تحصیلی ازنظر علمی و استخدامی با توجه به آراء صادره ازمراجع ذی صلاح قانونی باشد.
بانک سؤال :بانک سؤال مجموعه نسبتا وسیعی از پرسشهای آزمونهای پیشرفت تحصیلی است که براساس محتوا وویژگیهای رون سنجی مانند سطح دشواری و رو.ایی ملاکی در سؤال طبقه بندی و سازماندهی شده است.
تعریف ارزشیابی تکوینی یا مستمر : آنچه عمدتا به منظور کمک به اصلاح موضوع مورد ارزشیابی یعنی برنامه یا روش آموزشی ، مورد استفاده قرار می گیرد ، ارزشیابی تکوینی نام دارد.
ارزشیابی تکوینی یا مستمر درآموزش متوسطه :درنظام آموزش وپرورش دوره متوسطه ارزشیابی تکوینی برای اصلاح موضوع ارزشیابی و به منظور تقویت اعتماد به نفس تحکیم آموخته های دانش آموزان ،آگاهی معلمان ازنقاط قوت وضعف درسی ونحوه عملکرد دانش آموزان درفرایندیاددهی. یادگیری و پرورش روحیه تحقیق ، تفکر ،تلاش ، ابتکاروفعالیت های گروهی -تدارک بازخورد مناسب به صورت مستمرازنحوه مشارکت دانش آموزدرفعالیت های یاددهی.یادگیری واتخاذ روشهای مناسب به منظوربهبود فرایند انجام شود.
هدف ارزشیابی تکوینی یا مستمر :
1. فراهم آوردن شواهد معتبری درمورد یادگیری درسی.
2. تعیین نقاط قوت و ضعف دانش آموزان درفرایند یاددهی و یادگیری.
3. تقویت اعتماد به نفس در دانش آموزان.
4. تثبیت اعتماد به نفس فراگیران وایجاد انگیزه برای یادگیری در آنان.
5. پرورش روحیه تحقیق ، تفکر ، تلاش ، ابتکار وخلاقیت دانش آموزان.
6. توجه به جنبه های مهم درس و اهداف آموزشی آن.
7. تشویق به استفاده ازراهبردهای فعال یاددگیری.
8. مشخص کردن نتایج ودادن بازخورد تصحیح کننده به شاگردان.
9. کمک به شاگردان درپی گیری پیشرفت خود و توسعه مهارت های ارزیابی از خویشتن.
10-مطلع کردن دانش آموزان از سطح عملکرد مورد نیاز.
مفهوم اندازه گیری و ارزشیابی
به دست آوردن اطلاعات لازم در مورد فرد را بر مبنای روشهای علمی اصطلاحا اندازه گیری می نامند. مثلا قد او را اندازه گیری می کنیم و به صورت یک کمیت عددی بیان می کنیم. هنگامی که به ورقه نمره می دهیم. اطلاعات حاصل از عمل اندازه گیری گاهی به صورت کمیت های عددی و زمانی به صورت صفات کیفی است. مانند : " ضعیف، متوسط ، خوب و عالی ".
اگر اطلاعات به دست آمده از طریق اندازه گیری را با معیار معینی مقایسه و براین اســـــاس در باره فرد مورد مطـــــــالعه داوری کنیم عمل
ارزشیابی را انجام داده ایم. در مثال بالا اگر دانش آموز را با متوسط قد همسالانش ( معیار ) مقایسه کنیم ودر مورد پیشرفت و یا عقب مانده گی وی نسبت به خودش فضاوت کنیم عمل ارزشیابی را انجام داده ایم . بنا بر این اندازه گیری مقدمه و پایه ارزشیابی است.
انواع ارزشیابی
الف – ارزشیابی ورودی ( تشخیصی )
ب – ارزشیابی مرحله ای
ج – ارزشیابی پایانی
الف – ارزشیابی ورودی ( تشخیصی ) :
در این ارزشیابی معلم معلوم می دارد که آیا دانش آموزان رفتارهای ورودی وبه مفهومی دیگر توانایی و مهارتهایی را که لازمه فراگیری مطالبی اســت که می خواهد تدریس کند از پیش آموخته اند یا خیر.
ب – ارزشیابی مرحله ای ( تکوینی ) :
معلم برای آنکه از چگونگی تحقق هدفهای آموزشی هر بخش از مطالب تدریس شده آگاه شود لازم است آموخته های دانش آموزان را در پایان هر بخش مورد ارزیابی قرار دهد. این ارزشیابی که به طور مستمر و در پایان هر بخش از مطالب تدریس شده در طول سال تحصیلی و در دفعات مکرربه صورت روزانه ، هفتگی یا ماهانه انجام می گیرد ، ارزشیابی تکوینی یا مرحله ای نامیده می شود.
ج – ارزشیابی پایانی :
در پایان هر دوره آموزشی معمولا یک ارزشیابی جامع از میزان آموخته ها ی دانش آموزان به عمل می آید، این ارزشیابی را معمولا ارزشیابی پایانی می نامند. که ممکن است در پایان هر نیمسال انجام گیرد.
به منظورنظام بخشی به فعالیت های ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان با توجه به رویکردها ونگرش
های نوین درتعلیم وتربیت.اصول زیرتحت عنوان (اصول حاکم برارزشیابی پیشرفت تحصیلی ) تعیین شده است.
1- جدایی ناپذیری ارزشیابی ازفرایند یاددهی-یادگیری:
ارزشیابی دانش آموزان باید به عنوان بخش جدایی ناپذ یر فرآیند یاددهی-یادگیری ونه به عنوان نقطه پایانی آن تلقی شود.
2- استفاده ازنتایج ارزشیابی دربهبود فرآیند یاددهی-یادگیری واصلاح برنامه ها وروشها.
هدف غایی ارزشیابی ، اصلاح وبهبود فرآیند یاد دهی-یادگیری است ونتایج ارزشیابی ها بایددراصلاح برنامه ها وروشها مورداستفاده قراگیرد.
3- هماهنگی میان هدف ها محتوا روش های یاددهی-یادگیری و فرآیند ارزشیابی:
در ارزشیابی باید تناسب و هماهنگی بین هدف ها، محتوا و روش های یاددهی-یادگیری مربوط به هردرس مورد توجه قرار گیرد.
4- توجه به آمادگی دانش آموزان:
در طراحی و اجرای انواع برنامه های ارزشیابی باید به آمادگی های جسمانی ، عقلی ، عاطفی و روانی دانش آموزان توجه شود0
5- توجه به رشد همه جانبه دانش آموزان:
در ارزشیابی باید به جنبه های مختلف رشد بدنی، عقلی ،عاطفی، اجتماعی، اخلاقی و حرکتی دانش آموزان توجه شود0
6- توجه همه جانبه به دانش ها، نگرش ها و مها رت ها:
در ارزشیابی، متناسب با محتوای آموزش و پرورش باید به حیطه دانش ها، نگرش ها و مهارتهای دانش آموزان توجه شود0
7- توجه به ارزشیابی دانش آموز از یادگیری های خود (خود ارزشیابی):
در ارزشیابی باید شرایطی فراهم شود که دانش آموز نیز بتواند از یادگیریها و عملکرد های خود و دیگر دانش آموزان ارزشیابی کند0
8- ارزشیابی از فعالیتهای گروهی:
در نظام ارزشیابی ،علاوه بر ارزش یابی فردی، باید از فعالیتهای گروهی نیز ارزشیابی به عمل آید0
9- توجه به فر آیند های فکری منتهی به تولید پاسخ:
در ارزشیابی باید علاوه بر پاسخ نهایی، به فرآیندی که منجر به تولید پاسخ شده است توجه کرد0
10- ( تاکید بر نو آوری و خلاقیت ):
در ارزشیابی باید با تاکید بر روش حل مساله ، زمینه رشد و شکوفایی دانش آموزان را فراهم کرد.
11- تنوع روش ها و ابزار های اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی:
با توجه به اهداف ، ماهیت و نوع موارد ارزشیابی ، از انواع مختلف روش ها و ابزارهای ارزشیابی (مانند پرسش های شفاهی ،آزمون های عملی ،انواع پرسش های عینی و انشایی، روشهای مشاهده رفتار ، پوشه های مجموعه کار ، ارایه مقالات و طرح ها ، گزارش مربوط به فعالیت های تحقیقاتی ، ارزشیابی عملکردی ، ارزشیابی مستمر ، انواع دست ساخته ها ، روش خود سنجی و ...) استفاده می شود.
12- استفاده از انواع ارزشیابی:
در فر آیند یاددهی- یادگیری لازم است با توجه به هدف ها ، محتوا و روش های تدریس از انواع ارزشیابی ها ( از قبیل تشخیصی، تکوینی، مجموعی، هنجار مرجع، هدف مرجع ، درونی، بیرونی ، ملی و ...) استفاده شود.
13- استقلال مدرسه ومعلم در فرآیند ارزشیابی:
در فرآیند ارزشیابی باید استقلال مدرسه و معلم در چار چوب سیاست های کلی آموزش و پرورش حفظ شود.
14- اصل رعایت قواعد اخلاقی و انسانی در ارزشیابی:
به موجب این اصل ، ارزشیابی باید به گونه ای سازماندهی و اجرا شود که موجب خدشه دار شدن حقوق ، تعاملات انسانی ، اعتماد به نفس و سلامت روانی دانش آموز یا معلم نگردد.
15- اصل توجه به تفاوت های فردی:
در انجام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی می بایست به تفاوت های فردی دانش آموزان توجه شود.
16- ضرورت هماهنگی در تحقق اصول ارزشیابی:
در به کارگیری اصول فوق الذکر باید میان سازمانها ، مراکز ، ادارات، واحدها و سایر بخش های مسئول ارزشیابی در مورد روش ها ، ابزارها، معیار ها و برنامه های اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، تعهد و هماهنگی کامل وجود داشته باشد.
شیوه های اجرایی ارزشیابی تکوینی یامستمر:
1- ثبت رویداد های مهم از عملکرد دانش آموزان در مجموعه ای به نام پورت فولیو
این مجموعه شامل یک ارائه بصری از موفقیت های شاگرد،توانایی ها،نقاط ضعف،قوت وپیشرفت او در خلال زمان است. در این روش،دانش آموزبرای نشان دادن توانایی ها وپیشرفت کار خود، مثالهاونمونه هایی که از جریان کار خود در طول سال،نوبت امتحانی یاترم تحصیلی انجام داده با خود به کلاس می آوردو برای ارزشیابی در اختیارمعلم قرار می دهد.این روش شامل آرشیوی از اسناد ومدارک مربوط به رشدیادگیری در زمینه های است که معرف پیشرفت واقعی او هستند.
2- استفا ده ازآزمونهای پیشرفت تحصیلی :ازنواع ازمونهای عینی یا بسته پاسخ (چندگزینه ای- جورکردنی- صحیح- غلط)و آزمونهای کوته پاسخ به صورت کتبی استفاده می شود.
3- استفاده ازپرسش های شفاهی :در این روش معلمان به تناسب محتوای درس و نحوه آموزش از دانش آموزان سؤالاتی را به صورت شفاهی می پرسند این روش بیشترین استفاده را درکلاسهای آموزشی در نظام ما دارا می باشد و به خاطر سهولت در طرح ، اجرا و... معمولا از آن استفاده می کنند.
4- استفاده از سؤالات تشریحی به صورت تحلیلی- تبیینی و خلا صه نویسی:در این روش یک یا چند سؤال تشریحی برای دانش آموزان مطرح می شود واز او خواسته می شود که پاسخ سؤال را به صورت های توصیفی- تحلیلی تبیینی و خلا صه نویسی بنویسد.
5- انجام آزمایش :انجام ازمایش به صورت فردی یا گروهی انجام می شود انجام ازمایش مستلزم ایجاد فرضیه- طراحی- اجرا آزمایش و تهیه گزارش نتیجه آن است. استفاده از مهارت های تخمین زدن- اندازه گیری و به کارگیری حقایق و مفاهیم علمی و ... ازمواردی است که در انجام آزمایش می توانند به عنوان هدف مطرح شود. فراگیران با استفاده از بعضی از وسایل ومواد ، عملادر باره مفهومی خاص تجربه کسب می کنند.
6- پروژه فردی یا گروهی :پروژه کوشش علمی یک دانش آموز رادر حیطه مورد علا قه خودش نشان می دهد. پروژه به دانش آموز این امکان را می دهد که آزمایش کند تصمیم بگیرد فرضیه بسازد ، ایده ها را بررسی و امتحان کند به دنبال راه حل هایی بگردد و مهمتر از همه درباره خود و دنیای اطراف خود مطالعه کند. پروژه گروهی مستلزم شرکت گروه دربرنامه ریزی- تحقیق- بحث گروهی و ارائه محصول است.
7- اندازه گیری مبتنی بر عملکرد:دراین روش دانش آموز به انجام رفتار یا وظیفه خاص می پردازد.این کار بیشتر مستلزم انجام یک مهارت است. عملکرد دانش آموز در فرایند کار سنجیده می شود و مورد ارزشیابی قرار می گیرد.
8- نما یش :در بحث نمایش دانش آموزان مهارتهای تازه یاد می گیرند یا مهارتهایی که اموزش داده شده اند را به نمایش می گذارند و نمایش آنها مورد ارزیابی و سنجش قرار می گیرد.برای این منظور دانش آموزان که از قبل خود را برای آماده کرده اند در جلو کلاس می ایستند و خود را مورد خطاب قرار می دهندو ایفای نقش می نمایند.
9- مشاهده و استفاده از آن در ارزشیابی :متخصصین چهار شیوه مشاهده را به شرح زیر ارائه نموده اند:
الف)مقیاس درجه بندی:نقاط روی مقیاس توصیف می شود. توصیف ها عبارتهایی هستند که به صورت رفتاری نشان می دهندکه دانش آموزمورد مشاهدهدر مراحل مختلف مقیاس چگونه عمل می کند
ب)چک لیستها(فهرستهای باز بینی) : به فهرستی از ملاک ها یا معیارهای معینی گفته می شود که برای مقایسه کردن ، مرتب
کردن یا جمع آوری هر گونه اطلاعات برای مثال ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تهیه می شود.
2. در این فهرست با زدن علامت ((7)) در برابر هر یک از ملاک ها یا معیارهای یاد شده دستیابی یا عدم دستیابی به آنها آشکار می شود . در فرم ها وبرگها،فهرستی ازرفتارهایی که قراراست مورد ارزشیابی قرارگیرند تهیه می شود. رفتارهامورد مشاهده قرار می گیرد و ارزشیابی آن به صورت کمی(نمره)یا توصیفی(خوب،متوسط و....)تعیین می گردد.
رفتار را می توان عمل قابل مشاهده و اندازه گیری تعریف کرد که ممکن است این رفتار آشکار یا پنهان و غیر قابل مشاهده باشد سیستم ارزشیابی فعلی بیشتر رفتارهای آشکار را اندازه گیری می کنداما در سیستم های پیشرفته آموزشی رفتارهای پنهان و غیر قابل مشاهده نیز مورد توجه قرار می گیرند لذا توجه به هر دو بعد رفتار ضرورت یافته است.
ج)سوابق تراکمی:در این روش که تمام پاسخ های فرد را در خلال مدت معینی در بر می گیرد،اطلاعات جمع آوری و در مورد پیشرفت تحصیلی دانش آموز در موضوع خاص اظهار نظر می شود ومیزان پیشرفت اوارزش گذاری می گردد.
د)یادداشت رویدادهای مهم:از این رو ش معمولابرای اندازه گیری نتایج عاطفی و روانی- حرکتی می توان استفاده کرد. ولی ارزشیابی آموزشی شامل توصیف واقعی از رویدادهاو اتفاقات معنی داری است که معلم در نتیجه مشاهده از رفتار دانش آموزودر جریان آموزش،یادداشت می کند.در ارزشیابی از طریق مشاهده می توان مانند الگوی زیر عمل کرد.
مشاهده رفتار فراگیران ثبت نتایج ارزشیابی در جدول مخصوص جمع بندی مشاهدات قضاوت و اعلام نظر نهایی
10- اظهار نظر های کتبی و شفاهی معلم درباره بهبود عملکرد دانش آموزو پرهیزازنمره
این روش شامل اظهار نظرهایی است که به صورت توصیفی توسط معلم درباره دانش اموز می شود. این اظهار نظرها می تواند به صورت شفاهی به دانش آموز گفته شود ویا به صورت کتبی ثبت و به اطلاع دانش آموز یا ولی وی برسد و یا در محلی نگهداری شود.
11- دادن کارهای عملی به دا نش آموزان : ( portfolio)
براساس دروس و محتوای ارائه شده و به منظور تثبیت یادگیری و شناسایی و ارزشیابی میزان یادگیری انجام کارهایی به دانش آموزان واگذار می شود. با توجه به سن دانش آموزان- موقعیت- شرایط ومحتوای دوره و پایه تحصیلی کارهای عملی نیز متفاوت و گوناگون می باشد. مواردی مانند تهیه نشریه -جمع آوری اطلاعات و تهیه گزارش- ساخت ابزار- مطالعه کتب- خلاصه نویسی- شرکت در جلسات خاص-و ... را شامل می شود.
12- مشارکت دادن دنش آموزان در ارزشیابی از خود یا دیگران :
در این روش زمینه هایی فراهم می گردد تا دانش آموز کار خود یا همکلاسی هایش را مورد رزشیابی قرار دهد. نمونه ساده آن تعویض برگه های پاسخ دانش آموزان به یک سؤال یا سؤالات می باشد که تصحیح آن توسط دانش آموزان با راهنمایی کلی معلم صورت می گیرد.
13- روش یادداشت روزانه :
در این روش از دانش آموزان خواسته می شود تا احساسات- تجارب یادگیری فعالیت های کلاسی و ... را به طور روزانه یادداشت کند و برای ارزیابی در اختیار معلم قرار دهد یا از دانش آموز خواسته می شود یادداشت های روزانه خود رادر کلاس توضیح دهد تبیین کند و به بحث بگذارد.
14- استفاده از آزمونهای عملکردی مدا د- کاغذی :
دراین روش از دانش آموزان خواسته می شود تا با استفاده ار دانش و مهارت خوددر موقعیتی شبیه سازی شده با استفاده ازمداد و کاغذ میزان یادگیری و توانایی خودرا به نمایش بگذارد.مانند ارائه طرح یک لباس-این روش دردروس فنی و حرفه ای بیشتر کاربرد دارد.
15- نمونه کار :
در این روش نمونه کارهایی از دانش آموز خواسته می شود تا انجام دهد. البته این عمل باید در شرایط کنترل شده باشد مانند تایپ کردن یک متن یا تعمیر یک وسیله برقی استفاده ازروش نمونه کار در دروس فنی و حرفه ای کاربرد بیشتری دارد.
نظام نمره دادن در ارزشیابی مستمر :
ارزشیابی ها بر اساس معیار و ملاک مقایسه شامل موارد زیر است :
الف ) ارزشیابی معیار مدار : میزان پیشرفت دانش آموز با حدود انتظارات برنامه درسی و معلم مقایسه می شود .
ب) ارزشیابی هنجار مدار : معیار آموزشی ، عملکرد دانش آموز در مقایسه با سایر دانش آموزان است.
ج) ارزشیابی دانش آموز مدار : معلم با مقایسه وضعیت فعلی و قبلی دانش آموز به ارزشیابی او می پردازد و معلم دانش آموز را با خودش مقا یسه نموده و از تشویق کمک می گیرد و اعتماد بنفس او را تقویت کرده که باعث پرورش تفکر منطقی و خلاقانه دانش آموز می شود . دانش آموزان در طی فعالیت های آموزشی خود پی در پی مورد ارزشیابی قرار می گیرند . فرایند ارزشیابی مستمر که در قالب ارزشیابی های فعالیت مدار قرار می گیرد جزئی از یک تدریس فعال تلقی می شود .
براي ارزشيابي مستمر چهار نوع ارزشيابي پيشنهاد مي شود:1- پرسش هاي کلاسي و آزمونک ها2- ارزشيابي فعاليت هاي کلاسي3- ارزشيابي خارج از کلاس4- ارزشيابي از تکاليف1- ارزشيابي از پرسش هاي کلاسي و آزمونک ها:پرسش هاي کلاسي: پرسش هايي هستند که در جريان کلاس مطرح مي شود هدف از اين پرسش ها يادآوري پيش نيازهاي يادگيري براي درس کلا س، جمع آوري ايده ها و اطلاعات دانش آموزان در ارتباط با يک موضوع و مواردي از اين قبيل و يک دانش آموز طي يک دوره آموزشي چندين بار مورد پرسش قرار مي گيرد و در ليست علامت گذاري مي شود.آزمونک ها ابزاري براي ارزشيابي تدريجي هستند در اين نوع ارزشيابي هدف نمره دادن نيست بلکه منظور اين است که در هر مرحله هدف هاي رفتاري معين ميزان پيشرفت فراگيران چگونه است و تا چه مقدار به اهداف آموزشي دست يافته اند بنابراين لازم است آزمونک ها پيشرفت گام به گام هدف ها را بسنجند و در پايان تدريس يک يا تعداد معدودي از هدف هاي رفتاري مربوط به هم انجام شوند.2- ارزشيابي فعاليت هاي کلاسي:فعاليت هاي کلاسي که ممکن است فردي يا گروهي انجام شوند مهمترين بخش ارزشيابي مستمر است.بنابراين ارزشيابي فعاليت کلاسي نمره دادن به پرسش هاي کلاسي نيست بلکه ارزشيابي روند شکل گيري و پيشرفت مهارت ها و نگرش ها است و بيشتر با مشاهده رفتار دانش آموزان ممکن مي باشد و در جريان آن دانستي ها، پرورش نگرش، نظافت در کار و انضباط، توجه به صحبت هاي ديگران، قبول مسووليت در گروه، تحمل نظر مخالف، انعطاف پذيري و... مورد توجه قرار مي گيرد.3- ارزشيابي خارج از کلاس:فعاليت هاي خارج از کلاس فرصتي است تا فراگيران براساس علاقه موقعيت و امکانات خود، کلاس درس را به زندگي واقعي گسترش دهند و با خلاقيت هاي خود موقعيت هاي تازه اي براي يادگيري ايجاد کنند. تهيه فهرست ارزشيابي براساس نوع فعاليت مي تواند معلم را در قضاوت نهايي فعاليت ها و ارائه باز خورد مناسب به دانش آموزان ياري دهد.4- ارزشيابي از تکاليف:دفتر تکاليف در حقيقت کتابي است که دانش آموزان در آن موضوع درس را تدوين مي کنند. لازم است تکاليف به صورتي تدارک ديده شوند که به عنوان منبعي براي تقويت و پاداش دانش آموزان در آينده و فرصتي براي برانگيختن مشارکت و پشتکار در يادگيري فراگيران باشد و بايد از طرف معلم با توجه به تفاوت هاي فردي دانش آموزان مورد ارزشيابي قرار گيرد.2- ارزشيابي از طريق فهرست مشاهدات:استفاده از فهرست مشاهدات در برنامه آموزش شيوه نو و تازه اي است که از طريق آن معلم مي تواند در مورد حدود آموخته هاي دانش آموز يا گروهي از دانش آموزان در حيطه هاي مختلف مهارتي، نگرشي و دانشي قضاوت کند. اين يادداشت ها به معلم امکان مي دهد تا در برنامه تدريس خود ميزان حصول به هدف هاي آموزشي را تعقيب و کنترل کند و دريابد که هر دانش آموز تا چه اندازه به هدف هاي موردنظر رسيده است و احتمالا به چه کمک هايي نياز دارد و براساس آن اطلاعات، فرايند تدريس خود را بازنگري کند.استفاده از فهرست مشاهدات روش ساده و سريعي است که از طريق آن معلم مي تواند دانش آموزان را در بسياري از هدف هاي آموزشي که در آزمون هاي پاياني امکان پذير نيست، ارزيابي کند و از نتايج آن در جهت بهبود فرايند دانش آموزان استفاده کند. اگر اين کار به صورت مستمر انجام شود و معلم به موقع از نيازهاي آموزشي هر دانش آموز مطلع شود، مي تواند در رفع آن نيازها اقدام کند، کاري که از عهده ارزشيابي پاياني بر نميآيد. مرور فهرست ارزشيابي به معلم امکان مي دهد تا نقاط ضعف مشترک دانش آموزان را هم دريابد.3- ارزشيابي پوشه اييک پوشه کارنما مانند يک جورچين يا پازل مجموعه قطعاتي از کارهاي دانش آموز است که با اتصال آنها مي توان تصوير کامل و روشن تري از دانش آموز به عنوان يک يادگيرنده مادام العمر به نمايش گذاشت.پوشه مي تواند شامل فهرست هاي ارزشيابي معلم، گزارش کارهاي دانش آموز، يادداشت هاي معلم، گزارش هاي گردش هاي علمي و کارهاي عملي و پروژه هاي دانش آموز باشد. پوشه بيش از اين که قطعاتي از کارهاي دانش آموز باشد که بي هدف جمع آوري شده است، مجموعه اي از کارهاي مشخص، هدفدار و آگاهانه دانش آموز است که به او امکان مي دهد تا توانايي هاي خود را از جهات مختلف به نمايش بگذارد.پوشه، چيزي بسيار فراتر از يک ظرف پر از خرت و خورت است. پوشه مجموعه اي سازماندهي شده از مدارک مستندي است که معلم و دانش آموز با استفاده از آن، ميزان پيشرفت دانش آموز را در حيطه هاي مختلف دانش، مهارت و نگرش در موضوعات معين درسي، به نمايش مي گذارند. (واوروس، 1990)مرور پوشه دانش آموز به معلم امکان مي دهد تا با اطمينان بيشتر و براساس دلايل مستند در مورد دانش آموز قضاوت کند. مرور پوشه دانش آموز به معلم فرصت مي دهد تا قابليت هاي او را به درستي شناسايي و باتوجه به تئوري هوش هاي چندگانه، براي آموزش او برنامه ريزي کند
ارزيابي شيوه هاي نوين آموزش در دنياي مدرن
امروزه با ورود به عرصه موسوم به مدرنيته، شاهد اين واقعيت مي باشيم که تکنولوژي و مظاهر دنياي کنوني، همه چيز را تحت تاثير خود قرار داده است و اين تاثيرگذاري نه صرفا در روشها بلکه در ماهيت علوم نيز مي باشد. حقيقت اين است که امروزه در تحليل هاي نوين در ارتباط با سنت و تجدد، اين امر اثبات شده است که تکنولوژي امر خنثاي بدون جهت نمي باشد بلکه خود داراي ذات بوده و دنيايي از فرهنگها، آداب، رسوم و منش هايي را به همراه مي آورد. اين يک ساده انديشي است که بگوييم مدرنيته و زندگي ماشيني کنوني، مانند ابزاري است که هم مي توان از آن خوب استفاده کرد و هم منفي. اگرچه اين نتيجه گيري در برخي مواقع و در يک نگاه سطحي و ظاهري، ممکن است درست باشد ولي در نگاه عميق بايد گفت فاصله گرفتن از سنت و غرق در تکنولوژي گشتن، في نفسه داراي تاثيراتي است که ديگر نمي توان آن را خنثي و بي جهت دانست. آنچه موضوع نوشتار حاضر است، بررسي ارزشي در نفي يا اثبات نظريه فوق نيست ولي هدف اين بوده که به مقوله تجدد و تکنولوژي نبايد ساده نگريست. در نوشته حاضر، درصدد اين هستيم که تاثيرپذيري يکي از هزاران مقوله متاثر از مدرنيته را مورد بررسي قرار دهيم و آن امر آموزش مي باشد. امروزه در کشور نيز جلوه هايي از آن مثل تاسيس دانشگاه هاي مجازي و آموزش از طريق رايانه به چشم مي خورد. آسيب شناسي اين روش نوين بسيار حائز اهميت است که مي تواند در کنار بررسي آفات اين روش مورد توجه قرار گيرد. به نظر ما اين شيوه نوين آموزش مجازي، به خصوص در دانشگاهها، اگرچه داراي ثمرات مثبت و قابل توجهي است ولي معايب اساسي نيز دارد که ذيلا بدان مي پردازيم؛ الف- فوايد و وجوه مثبت 1- سرعت انتقال اطلاعات در زمان واحد، به چندين دانشجو 2- بهره وري در صرف وقت و هزينه، استفاده از مطالب ارائه شده توسط استاد 3- اعطاي نوعي اختيار وآزادي به دانشجو در نحوه استفاده از مطالبو... ب- معايب 1- يکي از بزرگترين معايب اين شيوه نوين آموزشي اين است که ديگر دانشجو از حضور در کلاس و رويارويي با استاد بي نياز مي گردد. استفاده از نفس استاد و آموزش حضوري محاسني دارد که بر هيچ کس پوشيده نيست. تاثيرگذاري هاي صحبت حضوري و مستقيم از حيث تامين پيش زمينه هاي رواني تعليم و تعلم امري انکارناپذير است. 2- وقوف و تسلط استاد بر تک تک دانشجويان در آن واحد، خود زمينه ارزيابي هاي واقعي را توسط استاد فراهم مي آورد و اينکه استاد هنگام تدريس با جمع کثيري از دانشجويان که در کلاس حضور يافته اند، مواجه مي شود. اين امر خود في نفسه مي تواند علاوه بر ايجاد انگيزه در تدريس، در تداعي مطالب آموزشي، ياري گر استاد مي باشد. اين نقاط مثبت در آموزش هاي مجازي وجود ندارد. 3- آموزش مهارت هاي عملي و غير تئوريک فقط از طريق آموزش هاي سنتي و حضوري امکان پذير است. تمرين هاي عملي دانشجو در کلاس و نظارتها و رفع نقص هاي عملي و مستمر استاد، نسبت به عملکرد دانشجو نيز فقط از همين طريق امکان خواهد يافت که آموزش مجازي نمي تواند به نحو کامل، عرض فوق را تامين سازد.
روشهاي نوين ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
ارزشيابي پيشرفت تحصيلي يكي از عناصر مهم و اساسي برنامه هاي درسي و نظام هاي آموزش و پرورش جهان محسوب مي شود. لذا با عنايت به اهميت اين عنصر در روند فعاليت ياددهي- يادگيري، ارائه شيوه نوين در اين زمينه و ارتقا سطح دانش معلمان و ساير دست اندركاران تعليم و تربيت، ضرورتي اجتناب ناپذير مي باشد. از طرفي رويكرد يكسان موجود براي ارزشيابي تحصيلي از سال 1303 تاكنون، به صورت امتحان كتبي- شفاهي نمود پيدا كرده و در اين رابطه ملاك ثابت (20-0) همواره پايدار بوده است. در اكثر كشورهاي جهان نيز، توجه به ابعاد شخصيت فراگير ذهن علماي تعليم و تربيت را به استفاده از شيوه هاي نوين ارزشيابي سوق داده است و تجارب موفقي در اين زمينه موجود مي باشد.امروزه نيازمند سيستم هايي از سنجش و ارزيابي هستيم كه به هر دانش آموز به ديده حرمت نگاه كند. موهبت هاي طبيعي و انساني او را بسيار بيشتر از آزمونهاي سنتي نشان دهد.
پس آن نوع سنجش كه بتواند تصويري واضح و سه بعدي از رشد مهارت ها، تواناييها و دانش و نگرش دانش آموز بدهد قابل دفاع مي باشد. برخلاف ارزشيابي كمي كه با داده هاي كمي و رياضي و عدد و ارقام سر و كار دارد و از قضاوت برخوردار است. بايد دانست كه كيفيت اين امر نسبي است و انعطاف پذير مي باشد و به طور كلي مي توان گفت كه كيفيت مقطعي نيست بلكه انديشه اي مستمر است و براساس تلاش و فعاليت فرد انجام مي گيرد. ارزشيابي توصيفي را مي توان آموزش بدون نمره دانست و به جاي تأكيد بر ارزشيابي هاي پاياني بايد بر ارزشيابي تكويني (مستمر) تأكيد داشت در واقع ارزشيابي توصيفي به توصيف ارزشيابي هاي گوناگون كه به شيوه هاي متنوع از دانش آموز به عمل آورده ايم مي پردازد.ارزشيابي تحصيلي، فعاليتي است كه معلم، در جريان تدريس خود انجام مي دهد. اين فعاليت، شامل جمع آوري اطلاعات و داوري درباره وضعيت يادگيري و پيشرفت دانش آموز است. جمع آوري اين اطلاعات از طريق شيوه هاي مختلف صورت مي پذيرد و نيازمند كسب مهارت و دانش كافي در اين زمينه است. معلم بايد با استفاده از نتايج حاصل از سنجش و ملاحظه اهداف و انتظارات آموزشي درباره وضعيت فرد، داوري كرده، ضعفها و قوتهاي دانش آموز را مشخص كند و براي بهبود فعاليتهاي يادگيري به او توصيه هايي را ارائه دهد.اين طرح، الگويي كيفي است كه تلاش مي كند برخلاف الگوهاي رايج ارزشيابي، به جاي كمي نگري از طريق توجه به معيارهاي برنامه درسي و آموزشي به عمق و كيفيت يادگيري دانش آموزان توجه كند و توصيفي از وضعيت آنها ارائه دهد و ارزشيابي را در خدمت آموزش و يادگيري قرار دهد
ارزشيابي در خدمت آموزش
از نكات حايز اهميت درامر ارزشيابي توجه به حيطه نگرش و عواطف فراگيران است كه بايد شيوه هاي كاربردي در سنجش و ارزشيابي دانش آموزان را در اين بعد فراهم نمود. از كاربردها و ابزارهاي مهم و اساسي ارزشيابي در راستاي خدمت به آموزش مي توان به موارد زير اشاره نمود:
1- پوشه كار2- تعيين تكليف هدفدار 3- تحقيق و پروژه
4- بازخورد 5- آزمونهاي عملكردي 6- چك ليست ارزشيابي
در اين مقاله بنا به اهميت موضوع و كابرد همه گير تكاليف هدفدار در كلاسهاي درس به اين مهم مي پردازيم:
تكليف:
تكليف شب يكي از ابزارهاي ارزشيابي مستمر در فرايند آموزشي است.
ارزشيابي مستمر يا سازنده بخشي از فرآيند آموزش تلقي مي شود به اين معنا كه ارزشيابي در جريان آموزش جاري است و معلم به طور مرتب با آن درگير است.
آن چه كه ارزشيابي را پويا و سازنده مي كند نحوه ي استفاده از نتايج آن است. (رستگار 1382)
معلم از تكليف شب فراگيران ، نحوه ي انجام آن و ميزان به كارگيري مهارت فراگيران از نقاط ضعف و قوت آنها اطلاع مي يابد و مي تواند رهنمودهاي لازم را براي آن كاستيها و تقويت نكات مثبت ارائه نمايد.
در فرآيند آموزش داوري ارزشي معلم زماني كامل مي شود كه قادر باشد تحليلي درست از روند پيشرفت فراگيران داشته باشد و او را در گامهاي بعدي ياري نمايد.
اطلاعات به دست آمده از فرايند تحليل و برسي خطاها ، دستمايه ارائه رهنمودهاي مفيد براي اصلاح و بهبود عملكرد دانش اموزان است. بنابراين رابطه نزديك بين بازخورد و تكليف شب مشخص مي گردد. طراحي و تهيه تكاليف مناسب به دانش آموز كمك مي كند تا خطاهايش كاهش يابد و موفقيتهايش در سفر يادگيري افزون شود . بر اين اساس مفهوم تكليف درسي گسترش مي يابد و ديگر نمي توان آن را در پرسش تكراري و بازنويسي متون خلاصه كرد. در واقع طراحي تكليف ، طراحي يك فرصت يادگيري براي دانش آموزاني است كه نياز ويژه آموزشي دارند و اين نياز با مطالعه عملكرد گذشته فرد و تحليل خطاها و موفقيتهايش شناخته مي شود. ( دكتر حسيني ، محمد 1384)
تعريف و مفهوم تكليف شب:
هريس كوپر يكي از پژوهشگران و دانشمنداني است كه درخصوص تكليف تحقيقاتي داشته است . وي تكليف را چنين تعريف مي كند: وظيفه اي است كه معلمان براي دانش آموزان تعيين مي كنند تا آنها را در ساعات خارج از مدرسه انجام دهند.
نتايج تحقيق اهداف و تكليف شب را در هفت مورد طبقه بندي نموده است.
1- تمرين به منظور افزايش سرعت، تسلط ، تثبيت و مهارت است.
2- شركت فعال فراگيران در فعاليتها
3- رشد تخصصي به منظور پرورش حس سواد پذيري ، امانت و صداقت.
4- ايجاد روابط متقابل شاگرد با والدين
5- به منظور تعيين خط مشي و مقررات
6- ايجاد روابط عمومي بين والدين و فرزندان
7- ايجاد اخطار و آگاهي در زمينه ي انتظارات معلم از دانش آموز در زمينه مسائل درسي (قورچيان1381) «انواع تكليف شب»
انواع تكليف شب از نظر محتوا به صورت زير طبقه بندي شود.
1- تكاليف تمريني:
اين نوع تكاليف مهارتها و دانشهاي كسب شده را تقويت مي كند. اكثر تكاليف تمريني ، غير تخيلي ، غير خلاق و تكراري هستند . مؤثرترين نوع تكليف تكاليفي هستند كه در آنها از شاگرد خواسته شود آموخته هاي جديد را با روش شخصي به طور مستقيم به كار ببرند . مثلاً دانش آموزي كه انواع گياهان گلدار ، بدون گل ، دانه دار و بدون دانه را شناخته است به عنوان تكليف تعدادي از گياهان محيط اطراف خود را شناسايي كرده و در اين طبقه بندي قرار دهد.
2- تكاليف آماده سازي:
اين نوع تكاليف جهت آماده سازي شاگردان براي روزهاي بعد به كار مي رود و معمولاً به صورت مطالعه كتب درسي ، مطالعه خارج از كتاب درسي ، جمع آوري اطلاعات و مواد قبل از كنفرانس ارائه مي شود. هدف از ارائه اين نوع تكليف وارد كردن دانش آموزان به كسب زمينه8 مناسب اطلاعاتي جهت آماده شدن براي دروس و بحث روز بعد است. براي اين نوع تكيف ابتدا بايد رهنمودها و دستور العمل لازم را در مورد چگونگي و چرايي انجام وظايف كاملاً براي فراگيران روشن و مشخص نمود.
3- تكاليف بسطي-امتدادي:
اين نوع تكاليف شاگرد را به فراسوي كارها و فعاليتهاي كلاسي سوق مي دهد و موجبات يادگيري و ايده هاي فراگيران را در موقعيت هاي جديد فراهم مي كند. مثلاً درسي كه درباره ي بوعلي سينا است از فراگيران بخواهيم با مطالعه كتابها به مجلات و يا حتي مصاحبه با ديگران اطلاعات بيشتري درباره ي ابن سينا فراهم آورند. تكاليف بسطي امتدادي ممكن است چندين روز يا هفته به طول بينجامد . اين نوع تكليف بر توليد دانش تكرار و تكثير آن استوار است.
4- تكاليف خلاقيتي :
وقتي دانش آموز مفاهيم و مهارتهاي كسب شده در كلاس درس را با هم تركيب كند و در يك راه يا راه هاي جديد و متفاوت به كار بندد اين نوع تكليف را خلاقيتي گويند . مثلاً ساختن مدل يك مزرعه با چوبهاي مستعمل بستني ، يا حل مسئله اي خاص قدرت خلاقيت ، ابتكار شخصي ، تخيل و خود راهبري را در شاگردان پرورش مي دهد. البته بايد يادآور شد كه اين چهار نوع تكليف هميشه به طور مجزا و منفك به شاگردان ارائه نمي شود گاهي ممكن است گرد براي حل يك مسئله از هر چهار نوع تكليف براي خلق و بسط ايده خود استفاده نمايد. به اين ترتيب با ايجاد تنوع در تكاليف مختلف مي توان موجبات تثبيت ، آماده سازي تداوم و خلق مفاهيم و مهارتهاي را در فرايند تعليم و تربيت فراهم ساخت.
«نمونه هايي از تكاليف از نظر محتوا»
تكاليف تمريني: سؤالات و تمرينات رياضي صفحه ..... را بنويسيد. ( حل كنيد)
تكاليف آماده سازي : درس جلسه آينده علوم درباره ي بازيافت و اهميت آن است . شما مي توانيد با افراد خانواده درباره مفهوم بازيافت و اينكه اگر بازيافت نبود چه اتفاقي مي افتاد بحث كنيد و نتيجه را به كلاس بياوريد.
تكاليف بسطي- امتدادي: كه بدست يك هفته فرصت داريد اطلاعاتي كه درباره ي كسر ها و چهار عمل اصلي آن آموخته را بنويسيد.
5- تكاليف خلاقيتي :
به نظر شما اگر تعداد زاويه ها، نوع آنها و تعداد اضلاع يك متوازي الاضلاع تغيير كند چه شكلي درست مي شود دليل خود را بنويسيد.
نگاهي به شيوه هاي نوين ارزشيابي
به راستي در امتحان گرفتن از بچه ها، چه هدفي را دنبال مي کنيم؟ چه کسي را ارزيابي مي کنيم؟ خودمان، دانش آموز، نظام آموزشي يا هر سه را؟ آيا به راستي آن که در جريان يک آزمون کتبي دو ساعته، بالاترين امتياز را مي آورد، همان است که هدف هاي آموزشي در مورد او بيشتر تحقق پيدا کرده است؟ آيا به واقع با اين شيوه آنچه را بايد اندازه گيري کنيم، اندازه مي گيريم؟ما معلمان زماني دانش آموز بوده ايم. در آن زمان خيلي خوب احساس مي کرديم و باور داشتيم که بسياري از ارزش هاي خوب همان هايي هستند که قابل اندازه گيري نيستند، ولي امروز آن باور را فراموش کرده ايم. واژه ارزشيابي به معناي يافتن ارزش هاست. يافتن آنچه نه در زمان محدود، بلکه در فرايند آموزش و تلاش براي يادگيري و آموختن حاصل مي شود.به عنوان معلم بايد عميقا باور داشته باشيم که هر دانش آموز قابليت رشد و يادگيري را دارد به شرط آنکه ما آن ابزار سنتي را که بدون توجه به تفاوت هاي فردي، به دنبال يافتن نقطه ضعف هاست، رها کنيم و ابزاري بسازيم که توانايي هاي او را شناسايي کند، به دانش آموز اعتماد به نفس بخشد و براساس اين باور عمل کند که آموزش و ارزشيابي فرايندهايي در هم تنيده اند.ارزشيابي يک فرايند نظام يافته (سيستماتيک) براي جمع آوري، تحليل و تفسير اطلاعات است تا تعيين شود که آيا هدف هاي موردنظر تحقق يافته اند يا در حال تحقق يافتن هستند و به چه ميزاني؟ارزشيابي پيشرفت تحصيلي به نمره دادن و صدور گواهينامه خلاصه نمي شود بلکه يکي از اهداف اصلي آن کمک به معلم در شيوه هاي آموزشي خود و رفع نواقص يادگيري دانش آموزان است، در صورتي که ارزشيابي صحيح و مناسبي صورت نگيرد، تبعاتي همچون کاهش علاقه به دانش آموزان، هدر رفتن سرمايه هاي مادي و انساني، افزايش نرخ مردودي و تکرار پايه، اختلال در رشد عاطفي دانش آموزان، از ميان رفتن خلاقيت و... را در پي خواهد داشت. بنابراين مشاهده دانش آموزان در کلاس درس، آزمايشگاه و ساير موقعيت هاي پرورشي، استفاده از گفت وگوهاي غيررسمي و مصاحبه، بررسي کارهاي علمي دانش آموزان، اجراي آزمون هاي مختلف و... از مهمترين فعاليت هاي آموزشي معلمان قلمداد مي شود.
ارزشيابي معتبر به همراه آموزش معتبر امکان پذير است
علماي فن آموزش و ارزشيابي معتقدند که قبل از اين که معلم در طراحي يک سيستم ارزشيابي معتبر بکوشد، بايد شيوه آموزش خود را اصلا ح کند. آنان معتقدند که تنها زماني معلم مي تواند به شيوه معتبر ارزشيابي رو کند که شيوه آموزش او اعتبار داشته باشد. آنان براي چنين آموزشي ويژگي هاي زير را قايل اند.1- آموزش بايد با پژوهش همراه باشد: دانش آموز هنگامي که عملا تحقيق مي کند، در ساخت مفاهيم سهيم مي شود.2-آموزش بايد سعي در تلفيق دانش داشته باشد: آموزش دانش هاي مجزا و قطعه قطعه به دانش آموز باعث مي شود تا او نتواند از آموخته ها در زندگي روزمره خود که کاربرد تلفيقي آموخته ها را مي طلبد، استفاده کند.3- ارزشيابي ارزشي بيش از موفقيت در جلسات امتحان داشته باشد: علماي آموزش معتقدند که آموزش هاي رسمي بايد در خارج از کلا س و در زندگي روزمره کاربرد داشته باشد. بنا بر اين دانش آموزان بايد مهارت هاي لا زم براي زندگي کردن را در مدرسه فرا بگيرند.4- زندگي گروهي فرد را اصل قرار دهد: توجه به کار گروهي، بايد جاي خود را در برنامه آموزش و نيز ارزشيابي باز کند تا به آنها اعتبار ببخشد.5 - افراد را به يک فراگير مادام العمر تبديل کند: آموزش بايد شيوه هاي يادگيري را به فراگير بياموزد تا خود در هر زمان که بخواهد، آن چه را نياز دارد بياموزد، بدون آن که نيازمند آموزگاري باشد.
انواع شيوه هاي نوين ارزشيابي
1- سنجش و ارزشيابي با رويکرد پويا و رشد دهنده = ارزشيابي مستمرخصلت عمده اين نوع ارزشيابي در پويايي و گستردگي آن است و از معلم انتظار اقداماتي فراتر از آزمون هاي سنتي را دارد، تا تصويري کلي از تماميت شخصيت دانش آموز ارائه دهد. از نتايج اين نوع سنجش و ارزشيابي در جهت رشد و ارتقاي دانش آموز استفاده مي شود و مهم تر از همه اين که از هر دانش آموز توقع رشد و بالندگي را د رحد توان خود او دارد. در اين رويکرد فرايند ارزشيابي با فرايند آموزش در هم تنيده، جاري و مستمر است. از نتايج اين سنجش براي مقايسه يا نمره دادن به دانش آموزان استفاده نمي شود. امروزه اين شيوه سنجش که تفاوت هاي فردي دانش آموزان را مي پذيرد و به قابليت رشد هر يک اعتقاد دارد، در نظام هاي پيشرفته آموزشي مورد توجه قرار گرفته و نقطه عطف ارزشيابي هاي معتبر شده است.
نقش ارزشيابي مستمر در فرايند آموزش چيست ؟
ارزشيابي مستمر يا سازنده بخشي از فرايند آموزش تلقي مي شود. به اين معنا که ارزشيابي در جريان آموزش جاري است و معلم به طور مرتب با آن درگير است. ارزشيابي مستمر در طراحي برنامه درسي معلم جاي خاصي دارد. يعني معلم از نتايج سنجش مستمر در تعيين گام بعدي خود در آموزش استفاده مي کند و به اين دليل است که آموزش و ارزشيابي در هم تنيده مي شوند و دانش آموز رشد مي کند. ارزشيابي تشخيصي هم نوعي ارزشيابي مستمر و سازنده است، زيرا هدف آن دريافت کاستي ها و مشکلا ت و خطاهاي احتمالي دانش آموز است تا در طراحي مراحل بعدي آموزش مورد استفاده قرار گيرد.درسنجش و ارزشيابي رشد دهنده، استفاده از نتايج ارزشيابي حد اقل به اندازه جمع آوري آنها اهميت دارد. در فرايند چنين ارزشيابي دانش آموزان نقش اساسي دارند، چون آنان هستند که در مرکز يادگيري قرار دارند و نقش اصلي را در پرورش يا اصلا ح يک آموخته ايفا مي کنند. هر چه دانش آموزان بيشتر درفرايند آموزش سهيم شوند، بهتر و بيشتر مي توانند آموخته هاي خود را در ابعاد مختلف گسترش دهند يا بهبود بخشند; به عبارتي شيوه آموختن را بهتر ياد مي گيرند.به يک مثال که در آن به نقش ارزشيابي در فرايند آموزشي مي پردازند، توجه کنيد:فرض کنيد معلم دانش آموز را در فعاليتي درگير کرده است تا از اين طريق اطلا عات مناسبي درمورد حدود آموخته هاي او جمع آوري کند. او در اين راه از شيوه هاي مختلف استفاده مي کند، با دانش آموز گفتگو مي کند، بر کار او نظارت دارد... سپس اطلا عاتي که جمع آوري کرده است، تفسير مي کند. در اين کار معلم ضمن توجه به هدف ها، به تجارب و يافته هاي قبلي دانش آموز نيز توجه دارد. بنابراين زماني که دانش آموز را ارزشيابي مي کند، با توجه به هدف هاي آموزشي، به جزئيات پيشرفت دانش آموز و بهبود يافته هاي او نيز نظر دارد. در اين فرايند دانش آموز نيز نقش دارد، زيرا فرصت مي کند تا کار خود را ارزيابي کند و دريابند که تا چه حد رضايت بخش است يا اين که مي توانست بهتر باشد.گفت وگو در مورد کار و نتيجه آن جزئي از فرايند تعاملي است که بين معلم و دانش آموز انجام مي شود و بخشي از هدف ارزشيابي مستمر و رشد دهنده است.مهمترين ويژگيهاي الگوي ارزشيابي توصيفي
- توجه به تنوع و تغيير مقياس سنجش
- توجه به يادگيري دانش آموز
- توجه به تنوع و تغيير ابزارهاي ارزشيابي
- توجه به انتظارات برنامه درسي
- توجه به اهميت سازگاري اجتماعي در كنار پيشرفت تحصيلي
- توجه به اهميت بهداشتي رواني در فرآيند ياددهي- يادگيري
- توجه به حيطه هاي مختلف يادگيري
اين طرح (ارزشيابي توصيفي) با مدنظر قرار دادن ويژگيهاي فوق، همراه با ايجاد تغييرات بنيادي در نظام موجود ارزشيابي تحصيلي تهيه شد. اين تغييرات عبارتند از:
الف- تغيير مقياس فاصله اي (20-0) به مقياس ترتيبي (در حد انتظار- نزديك به انتظار- نيازمند به تلاش بيشتر)
ب- تغيير تأكيد از ارزشيابي پاياني به ارزشيابي تكويني
ج- تنوع بخشي به ابزارهاي جمع آوري اطلاعات
د- تغيير در ساختار كارنامه
ه- تغيير در مرجع تصميم گيرند درباره ارتقاء دانش آموزان
و- توجه همه جانبه به تمامي جنبه هاي رشد
در الگوي ارزشيابي توصيفي، علاوه بر رشد بعد عقلاني دانش آموز، به جنبه هاي ديگر رشد، از جمله بعد اجتماعي، عاطفي و جسماني نيز توجه شده است. معلم در طول سال با مشاهده رفتار و عملكرد دانش آموز گزارشي را از وضعيت او در حيطه هاي ذكر شده به شكل توصيفي، ارائه مي دهد. اين گزارش بايد دقيق و حساب شده باشد و به دور از اغراق، از الفاظ و كلمات مثبت استفاده شود.
دقت در رعايت نكات بهداشتي- كسب عادتهاي مطلوب جسماني- همكاري با ديگران- عمل به قوانين مدرسه- احترام گذاشتن به ديگران- شركت در مباحث و گفتگوها و... از جمله انتظاراتي است كه در الگوي ارزشيابي توصيفي در زمينه توجه به حيطه هاي گوناگون رشد شخصيتي دانش آموز، مطرح شده است. انتظاراتي كه در نظام سنتي، كاملا ناديده انگاشته شده
كاربرد ارزشيابي توصيفي:
- بهبود يادگيري
2- ايجاد نگرش مطلوب نسبت به مدرسه
3- افزايش بهداشت رواني كلاس
4- اعتماد به نفس
5- افزايش روحيه انتقادپذيري در كودكان
6- افزايش مشاركت در يادگيري
7- رشد مهارت خود اصلاحي و خود تنظيمي
8- رشد و توانايي نقد خود
9- بهبود عملكردها
10- خارج شدن از برنامه هاي كليشه اي و چارچوبي
11- آرامش در آموزش
روشها وابزارهاي سنجش تكويني
سنجش عملكري:
يك دسته از روشهاي سنجش واقعي سنجش عملكرد است.در اين شيوه فرايندها و
فراورده هاي يادگيري دانش آموزان به طور مستقيم سنجش مي شود.
اين سنجش منجر به تشويق وپرورش فرايندهاي عالي فكري و مهارت هاي تفكر انتقادي وتفكر واگرا و خلاقيت ميشود.انواع سنجش هاي عملكردي عبارتند از :
آزمون كتبي عملكردي
آزمون شناسايي
انجام عملكرد در موقعيت شبيه سازي شده
نمونه كار
آزمون كتبي عملكردي
تفاوت عمده بين آزمون كتبي عملكردي وآزمون هاي كتبي رايج اين است كه در آزمون كتبي عملكردي بيشتر تاكيد بر كاربست دانش و مهارتدر موقعيت هاي عملي يا شبيه سازي شدهبا موقعيت هاي عملي است.در اين نوع آزمون هاي عملكردي در حقيقت به فرايندهاي عالي ذهني (ارزشيابي وتركيب در طبقه بندي بلوم)وبازده هاي پاياني يادگيري ويا مراحل مياني عملكردي كه براي رسيدن به بازده هاي مطلوب پاياني ضروري هستند؛مانند استفاده درست از ابزارها و دستگاه ها توجه ميشود.
-مثال نمونه :طراحي يك پديده،يك نقشه آب وهوايي،يك نمودار ستوني ،يك مدار برقي،يك لباس،يك داستان كوتاه،يا نقشه يك آزمايش،نمونه هايي از آزمون هاي كتبي وعملكردي است.در اين مثال ها محصول يادگيري كه به صورت كتبي ارا ئه مي شودنتيجه دانش ومهارت فرد است.
آزمون شناسايي:منظور از آزمون شناسايي روشي براي سنجش توانايي يادگيرنده در تشخيص ويژگي ها،محاسن،معايب و موارد استفاده امور مختلف است.آزمون هاي شناسايي،انواع و كاربردهاي مختلفي دارند،در بعضي اوقات مي توان از يادگيرندهخواست تا يك ابزار يا دستگاه را شناسايي كنديا كار آن را توصيف كند
.در موقعيت هاي ديگر ميتواي يادگيرنده را با مشكلي مواجه ساخت .مانند اتصالي در يك دستگاه برقي ايجاد كرد واز او خواست تا ابزارها،وسايل وشيوه هاي عملي رفع مشكل را شناسايي كند.مورد پيچيده تري از اين نوع آزمون گوش دادن به يك دستگاه معيوب مثلآموتور يك ماشين وبعد از روي صدا شناسايي كردن علت يا علت هاي دستگاهاست.آزمون هاي شناساييهم در آموزش حرفه وفن وهم در علوموساير رشته هاي ديگركاربرد دارد .
-مثال:فراگير نمونه جانوراني راكه در اتاق آزمايشيا كلاس درس چيده شده اند،شناسايي كند ويا تشخيص تلفظ درست يك كلمه خارجيدر درس زبان خارجي وتشخيص روش درست حل مساله در درس رياضي.
دکتر مرتضی ضیغمی